Vào ngày 01/4, hay còn được gọi là “Ngày Cá tháng Tư”, một tòa án Hồng Kông đã đưa ra một phán quyết bất công, nhưng không quá ngạc nhiên. Bảy nhà lãnh đạo dân chủ Hồng Kông đã bị kết tội tổ chức các cuộc tụ họp trái phép. Các cuộc tụ họp này là chỉ các cuộc diễn hành ủng hộ dân chủ quy mô lớn diễn ra trong mùa hè năm 2019

Thượng Hải đã từng là một trong những thành phố huy hoàng nhất trên thế giới. Mảnh đất này đã sinh ra rất nhiều nhà văn và nhà làm phim quốc tế huyền thoại. Vào thời kỳ hoàng kim trong những năm 1930, Thượng Hải  từng được mệnh danh là “Paris của phương Đông, là New York của phương Tây”. Nhưng sau khi Trung Cộng thiết lập quyền lực, nền tự do của Thượng Hải cùng thời kỳ vàng son tươi đẹp trong nghệ thuật và thương mại đã đi vào tàn lụi. Đáng buồn thay, Hồng Kông chắc hẳn sẽ có một kết cục như vậy.

Những cáo buộc

Bảy nhà lãnh đạo dân chủ bị buộc tội bao gồm: chính trị gia 82 tuổi Martin Lee, ông trùm kinh doanh Lê Trí Anh (Jimmy Lai), và các nhà lập pháp Hồng Kông nổi tiếng Margaret Ng, Cyd Ho Sau-lan, Lee Cheuk-yan, Albert Ho Chun-yan, và Leung Kwok-hung, nổi tiếng với cái tên “Tóc dài”.

Trong vụ án này, các nhà dân chủ Hồng Kông nói trên đã tổ chức một cuộc biểu tình và diễn hành vào tháng 8/2019. Cảnh sát đã chấp thuận cuộc biểu tình đó nhưng không đồng ý cho diễn hành. Vào ngày 18/8/2019, hơn 1.7 triệu người Hồng Kông đã tham gia vào cuộc biểu tình này, và sau đó xuống đường diễn hành qua trung tâm các khu thương mại của Hồng Kông. Họ yêu cầu [chính quyền] đồng ý 5 yêu cầu chính của họ.

Các cuộc biểu tình khi đó diễn ra rất ôn hòa. Mặc dù cảnh sát không đồng ý với cuộc diễn hành, nhưng không có biện pháp cưỡng chế mạnh nào xảy ra lúc đó. 

Trong bối cảnh xung đột bạo lực lan rộng giữa cảnh sát và người dân kể từ năm biểu tình [2019] ở Hồng Kông, cuộc biểu tình và diễn hành lịch sử ngày 18/8 có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Cuộc tập hợp với quy mô lớn đánh dấu thời khắc đoàn kết của người dân Hồng Kông, đóng vai trò như một bước ngoặt, vốn sớm sẽ dẫn đến điều mà sau này được mệnh danh là “cuộc cách mạng của thời đại” ở xứ Cảng thơm.

Ông Martin Lee và những người khác tuyên bố rằng do có một lượng lớn người tại cuộc tập hợp, nên họ “dẫn đám đông có tổ chức này đi di tản,” nhưng bên công tố không chấp nhận. Các công tố viên cáo buộc rằng các bị cáo này đã khuyến khích cuộc diễn hành đó bằng cách giương cao các biểu ngữ và hô khẩu hiệu; điều này đã  tạo nên một “cuộc tụ tập bất hợp pháp”.

Thành thật mà nói, toàn bộ thủ tục xét xử của tòa án này là một màn kịch. Các bị cáo sẽ bị kết án bất kể họ cố gắng bảo vệ sự vô tội của mình như thế nào. Dưới chế độ Trung Cộng, pháp quyền chỉ là hình thức.

Điều quan trọng không phải là những gì đã xảy ra trong phiên tòa này, bởi vì các phán quyết đã được định trước. Điều quan trọng về phiên tòa này là nó cho thấy rằng nền tự do ở Hồng Kông ngày càng đi vào ngõ cụt.

Nhà cựu lập pháp kiêm nhà hoạt động ủng hộ dân chủ Martin Lee (giữa) nói chuyện với các phóng viên truyền thông khi rời đồn cảnh sát Quận Trung tâm ở Hồng Kông hôm 18/04/2020, sau khi ông bị bắt và bị cáo buộc tổ chức và tham gia một cuộc hội họp bất hợp pháp vào tháng 08/2019. (Ảnh: Isaac Lawrence/AFP/Getty Images)

Lịch sử cách mạng của Hồng Kông

Ông Martin Lee và ông Lê Trí Anh đều là những nhân vật biểu tượng ở Hồng Kông.

Năm 1967, cơn bão của Cách mạng Văn hóa của Trung Cộng đã lan đến Hồng Kông, và các tổ chức công đoàn cánh tả của Hồng Kông, do đảng ngầm của Trung Cộng điều hành, đã bắt đầu chống lại chính quyền Hồng Kông của Anh Quốc một cách dữ dội.

Một số lượng lớn các nhân vật công đoàn đã bị buộc tội bạo loạn. Vào thời điểm đó, mối liên hệ giữa phe cánh tả Hồng Kông và các luật sư Hồng Kông không được hòa thuận. Việc thuê bất kỳ chuyên gia pháp lý nào đại diện cho họ trước tòa, là một thách thức đối với các nhà hoạt động cánh tả. Ông Martin Lee là một trong những luật sư duy nhất, đã công khai đại diện cho nhà hoạt động cánh tả. Thông qua công việc của mình, ông đã thành công trong việc giải thoát cho nhiều bị cáo với nhiều tội danh.

Chính vì bề dày công trạng trong công tác luật của ông Martin Lee đối với những người cánh tả mà đảng ngầm của Trung Cộng ở Hồng Kông có ấn tượng tốt về ông. Vào những năm 1980, ông Martin Lee trở thành thành viên của Ủy ban Soạn thảo Luật Cơ bản của Đặc khu Hành chính Hồng Kông, để chuẩn bị cho quá trình chuyển giao Hồng Kông từ Anh Quốc cho Trung Quốc.

Tuy nhiên, sau vụ Thảm sát tại Quảng trường Thiên An Môn năm 1989, ông Martin Lee đã ngừng hợp tác với Trung Cộng. Ông thành lập Liên đoàn Dân chủ Hồng Kông, tiền thân của Đảng Dân chủ Hồng Kông, và tiếp tục trở thành lãnh đạo của Đảng Dân chủ Hồng Kông.

Giờ đã là một ông lão ngoài 80 tuổi, ông Lee được coi là cha đẻ của nền dân chủ ở Hồng Kông. Kể từ đó, ông không còn tham gia chính trường, nhưng vẫn đầu tư rất nhiều vào tương lai của Hồng Kông. Là một nhân vật hàng đầu trong phe dân chủ, Phong trào Ô dù và “Phong trào chống cử người Trung Quốc sang Hồng Kông”, ông gắn bó với số phận của nền dân chủ ở hòn đảo này. Khi được BBC phỏng vấn về vụ bắt giữ trong năm 2020, ông Lee trả lời rằng ông thực sự cảm thấy nhẹ nhõm; ông nói: “Trong bao nhiêu năm, bao nhiêu tháng, có biết bao nhiêu thanh niên tử tế đã bị bắt và bị buộc tội, trong khi tôi không bị bắt. Tôi cảm thấy rất tiếc về điều đó.”

Ông Lê Trí Anh có một câu chuyện tương tự. Rời bỏ gia đình và Trung Quốc vào năm 12 tuổi, ông Lai trốn trên một con thuyền đến Hồng Kông. Khi còn nhỏ, ông làm việc trong một xưởng may với mức lương 8 USD một tháng. Di sản của ông cuối cùng xoay quanh thương hiệu thời trang cực kỳ thành công, Giordano và công ty nhượng quyền truyền thông, Next Media. Giống như ông Martin Lee, quá khứ ban đầu của ông Lai cũng gắn liền với Trung Cộng.

Do vụ Thảm sát Thiên An Môn năm 1989, ông Lai trở thành một nhà chỉ trích thẳng thắn đối với Trung Cộng. Sau đó, ông thành lập Next Magazine và Apple Daily, tập trung vào các tờ báo khổ nhỏ, chính trị và kinh doanh.

Ông Leung Kwok-hung, với biệt danh “Tóc dài,” giúp khiêng một chiếc quan tài giả khi  tham dự một cuộc biểu tình ở Hồng Kông hôm 31/5/2015, để tưởng nhớ cuộc đàn áp năm 1989 tại Quảng trường Thiên An Môn ở Bắc Kinh, trước lễ kỷ niệm lần thứ 26 của sự kiện lục tứ (04/06/1989) này. (Ảnh: Anthony Wallace/AFP/Getty Images)

Ông Leung Kwok-hung, chính trị gia được biết đến với biệt danh “Tóc dài”, từng là một người theo chủ nghĩa xã hội, thậm chí tự tuyên bố là một người theo chủ nghĩa Marxist Trotsky. Sau vụ Thảm sát trên Quảng trường Thiên An Môn, ông thường mặc một chiếc áo phông in hình Che Guevara – nhà cách mạng Cuba. Tóc ông thường dài và bồng bềnh, là nguồn cảm hứng cho biệt danh của ông.

Thế hệ các nhà hoạt động Hồng Kông lớn tuổi này có ba đặc điểm cơ bản. Thứ nhất là họ hiểu rõ về Trung Quốc và Hồng Kông; thứ hai là họ ôn hòa, lý trí, và phi bạo lực; thứ ba là họ phản đối việc biến Hồng Kông trở thành một quốc gia độc lập. Họ đại diện cho những công dân Hồng Kông yêu nước, những người muốn có quyền chủ quyền trong khi vẫn duy trì kết nối với quê hương Trung Quốc của họ.

Thành phố đảo nhỏ bé Hồng Kông được xem là một mối đe dọa lớn đối với Trung Quốc, chính vì sức mạnh và lịch sử cách mạng của nó. Trung Cộng biết rất rõ về vai trò của Hồng Kông như một cơ sở lật đổ chống lại sự thống trị của Trung Cộng.

Sau năm 1840, Hồng Kông dần trở thành một vùng đất bên ngoài lãnh thổ Trung Quốc. Những người chống chính quyền trung ương thường tụ tập ở Hồng Kông để lên kế hoạch cho các cuộc nổi dậy. Hồng Kông từng là căn cứ chính cho cuộc khởi nghĩa Quốc Dân Đảng của Tôn Trung Sơn chống lại triều đại nhà Thanh cuối cùng ở Trung Quốc. Hầu hết các Hội Tam Hoàng lớn của Hồng Kông đều có nguồn gốc từ “Hong Gang”, một tổ chức ngầm phi chính phủ, có lịch sử hơn 100 năm chống lại triều đại nhà Thanh. Tôn Trung Sơn thậm chí còn trở thành thủ lĩnh của “Hong Gang”.

Sau khi chính thức thành lập nước Trung Quốc cộng sản, Trung Cộng tiếp tục tiến hành các hoạt động ở Hồng Kông. Chẳng hạn như các cuộc đình công ở Hồng Kông, khi công nhân ở Hồng Kông và Quảng Châu cùng nhau tổ chức các cuộc bãi công chống lại chính phủ cầm quyền của Anh. Trên thực tế, cuộc bãi công này của công nhân không thành công, vì nó không giúp ích gì nhiều cho lợi ích của công nhân. Tuy nhiên, Trung Cộng đã sử dụng các cuộc đình công của công nhân như một công cụ chính trị để tuyển dụng người vào Trung Cộng. Thông qua những nỗ lực này, số đảng viên của họ đã tăng lên gấp trăm lần.

Các hoạt động lật đổ khác nhau của Trung Cộng ở phía Nam Trung Quốc thường được tiến hành tại Hồng Kông. Sau thất bại của cuộc khởi nghĩa Bách Sắc năm 1929 ở Quảng Tây, ông Đặng Tiểu Bình chạy đến Hồng Kông để lánh nạn, cho đến khi được ông Chu Ân Lai, cánh tay phải của ông Mao Trạch Đông, chỉ thị đến Thượng Hải. Bản thân ông Chu Ân Lai cũng đã đến Hồng Kông nhiều lần. Năm trong số mười nguyên soái hàng đầu trong lịch sử Đảng Cộng sản Trung Quốc, đã từng đến lánh nạn ở Hồng Kông.

Trong những ngày đầu của cuộc nội chiến giữa Quốc Dân Đảng và Trung Cộng ở Trung Quốc, Đảng cộng sản Liên Xô đã vận chuyển nhiều nguyên vật liệu đến cho Trung Cộng trên các con tàu Hồng Kông. 

Trung Cộng nhạy cảm hơn bất cứ ai trước sức mạnh của Hồng Kông trong việc lật đổ quyền cai trị của Trung Quốc.

Giờ đây, Hồng Kông, thành phố từng một thời huy hoàng, tự do và giàu văn hóa, đã chính thức tàn lụi.

Không có tự do thì cũng không tồn tại nghệ thuật

Hồng Kông đã từng là nơi năng động và đổi mới nhất trong xã hội Trung Quốc. Vào những năm 1980 và 1990, các ca sĩ và ngôi sao điện ảnh nổi tiếng nhất trong xã hội Trung Quốc, đều xuất thân từ hòn đảo nhỏ bé này. Ngoài ra, Hồng Kông cũng là trung tâm của thế giới về đồ trang sức, thời trang, thiết kế in, và làm phim.

Kể từ năm 2000 trở đi, những đổi mới của Hồng Kông cùng với các quyền tự do của nó đã suy giảm dần. Các ca sĩ và minh tinh điện ảnh lớn một thời đã biến mất, cùng với ngành công nghiệp và thiết kế thời trang sáng tạo.

Lễ trao giải Oscar năm nay sẽ diễn ra vào ngày 25/4. Mặc dù đây là sự kiện lớn nhất trong làng giải trí, nhưng các đài truyền hình lớn của Hồng Kông sẽ không phát sóng về sự kiện này do có một bộ phim tài liệu về cuộc biểu tình ở Hồng Kông đã được đề cử giải Oscar.

Có bốn nam tài tử điện ảnh của Hồng Kông được mệnh danh là “Tứ đại thiên vương.” Hai trong số họ là Lương Triều Vỹ (Tony Leung) và Quách Phú Thành (Aaron Kwok), đã quay một bộ phim có tựa đề  “Where the Wind Blows” (Nơi Ngọn gió thổi). Bộ phim hình sự này nói về nạn tham nhũng khét tiếng của cảnh sát Hồng Kông trong những năm 1960. Ban đầu nó được chọn là một trong những bộ phim chiếu khai mạc trong Liên hoan phim quốc tế sắp tới của Hồng Kông, nhưng đã bị hủy bỏ ba ngày trước khi ra mắt.

Có tin đồn rằng Cục Điện ảnh Quốc gia Trung Quốc yêu cầu phải sửa đổi bộ phim trước khi nó được công chiếu.

Các bộ phim của Hồng Kông phải được Cục Điện ảnh Quốc gia, cơ quan kiểm duyệt chính của Ban Tuyên giáo Trung ương Trung Quốc, xem xét và phê chuẩn. Quy trình này giải thích cho sự sa sút của ngành điện ảnh và truyền hình Hồng Kông trong những năm qua.

Giống như Hồng Kông, Thượng Hải từng là mảnh đất của nghệ thuật ca kịch rực rỡ nhất Á Châu. Nhưng không có tự do sáng tạo thì không thể cho ra đời những câu chuyện hay tác phẩm nghệ thuật tuyệt vời.

So với Thượng Hải, cái chết của Hồng Kông có thể còn đau đớn hơn. Thượng Hải đột ngột tàn lụi trong khi sự sụp đổ của Hồng Kông đã kéo dài từ từ trong suốt hai thập kỷ qua. Không còn nghi ngờ gì rằng nó có liên quan đến việc chấm dứt quyền tự do ở Hồng Kông. Tự do ngôn luận và tự do trong sáng tạo nghệ thuật và biểu đạt là chìa khóa để tạo ra những câu chuyện và nghệ thuật thú vị.

Việc buộc tội bảy nhà lãnh đạo dân chủ chủ chốt này cho thấy Trung Cộng đã hạ sát quyền tự do ngôn luận ở Hồng Kông.

Tác giả Alexander Liao là một ký giả và ký giả tin tức cho các nghiên cứu về các vấn đề quốc tế ở Hoa Kỳ, Trung Quốc, và Đông Nam Á.

Alexander Liao
Yến Nhi biên dịch